Hevgirtina Krîzên Herêmî û Qelsbûna Pergala Rêgirtinê
Derfetên Vegera Wî Zêde Dike
Tîma Lêkolînên Jeostratejîk
Kêmbûna rola Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, berdewamkirina pirsgirêkên siyasî û civakî li Sûriye û Iraqê, aloziyên navxweyî û pevçûnên herêmî dikarin ji bo DAIŞ’ê derfetên nû yên ji nû ve xwe rêxistinkirinê biafirînin. Lê gelo ev şert bi tena xwe tê wateya ku ev rêxistin bingeha xwe ya civakî û piştgiriya berfireh a berê ji nû ve bi dest dixe?
Kêmbûna rola Amerîkayê û valahiya ewlehiyê
Kêmbûna rola leşkerî û ewlehiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Sûriye û Iraqê dikare bandorek rasterast li ser hevsengiya hêzên li herêmê bike. Di şertên ku koordînasyona navbera hêzên herêmî û navneteweyî qels dibe de, valahiyên ewlehiyê dikarin derfetên nû ji bo tevgerên çekdar ên tundrew biafirînin. DAIŞ, ku tevî windakirina kontrola xwe ya li ser axê hîn jî xwedî şaneyên veşartî û tecrubeya şerê gerîlayî ye, dikare ji van şertan sûd werbigire.
Lê divê bê diyarkirin ku kêmbûna tevlêbûna Amerîkayê bi tena xwe nayê wateya vegera DAIŞ’ê. Bandora vê yekê girêdayî kapasîteya hêzên herêmî ye ku valahiyên ewlehiyê dagirin, sînorên xwe kontrol bikin û pêşî li nûveavakirina tora rêxistinê bigirin.
Sûriye: bêîstîqrariya siyasî û civakî wekî derfet
Sûriye ji ber parçebûna desthilatdariyê, nakokiyên siyasî, krîza aborî û aloziyên ewlehiyê hîn jî bi gelek zehmetiyan re rû bi rû ye. Di hin deveran de nebûna desthilatdariyek bi bandor, kêmbûna xizmetên bingehîn û bêbaweriya beşên civakê dikarin şertên ku komên tundrew ji bo xwe re derfet çêbikin, bihêztir bikin.
DAIŞ dikare ji bêîstîqrariyê sûd werbigire û bi rêya êrîşên hedefgirtî, gefxwarin, şantaj û çalakiyên veşartî hewl bide bandora xwe li hin deveran zêde bike. Lê çalakiya leşkerî ya rêxistinê bi xwe nayê wateya ku ew di nav civakê de piştgiriya berfireh bi dest xistiye. Ji bo ku mirov vegera bingehek civakî ya berfireh piştrast bike, pêdivî bi delîlên zelal ên derbarê piştgiriya gel, tevlêbûna nû ya endaman û hebûna torên civakî yên piştgir heye.
Girtîgeh û kampên penaberan: xetereya ji nû ve rêxistinkirinê
Yek ji pirsgirêkên herî girîng ên di têkoşîna li dijî DAIŞ’ê de rewşa girtîgeh û kampên ku endamên gumanbar ên rêxistinê û malbatên wan lê tên ragirtin e. Ewlehî, rêvebirin û paqijkirina qanûnî ya van deveran girîngiya xwe ya stratejîk heye. Her kêmbûnek di kapasîteya parastinê de, her revîn an jî bêserûberiyek di rêvebirinê de dikare xetereyên nû derxîne holê.
Di heman demê de, şertên jiyanê yên zehmet, nebûna perwerdehiyê, kêmbûna derfetên entegrasyona civakî û dirêjkirina bêwelatîbûnê dikarin li ser geşedana tundrewiyê bandor bikin. Ev nayê wateya ku hemû kesên di van kampan de dijîn alîgirên DAIŞ’ê ne; lê bêçareserkirina pirsgirêkên wan dikare xetereyên ewlehiyê yên demdirêj zêde bike.
Ji ber vê yekê, parastina girtîgehan tenê ne bes e. Pêdivî bi rêvebirineke ewle, pêvajoyên dadwerî yên adil, parastina mafên mirovan û bernameyên vegerandin û entegrasyona civakî heye.
Iraq: nakokiyên siyasî, gendelî û qelsbûna baweriya civakê
Iraq jî tevî serkeftinên xwe yên li dijî DAIŞ’ê, hîn jî bi gelek pirsgirêkên siyasî û civakî re rû bi rû ye. Nakokiyên di navbera hêzên siyasî de, gendelî, rêvebirina nebaş û cudahiyên mezhebî dikarin baweriya hin beşên civakê bi saziyên dewletê re qels bikin.
DAIŞ di dîroka xwe de ji şertên bêîstîqrar û nakokiyên civakî sûd wergirtiye. Ger dewlet nikaribe ewlehî, dadwerî, xizmetên bingehîn û derfetên aborî bi awayekî adil peyda bike, hin dever dikarin ji bo çalakiyên veşartî yên komên çekdar bêtir xeternak bibin.
Lê divê cudahî bê kirin di navbera qelsbûna baweriya civakê bi dewletê re û piştgiriya rasterast ji bo DAIŞ’ê de. Nerazîbûna gel ji siyaseta hikûmetê ne heman tişt e ku alîgirî an piştgiriya rêxistineke tundrew be. Ji bo nirxandina rast a xetereyê, divê kapasîteya leşkerî ya DAIŞ’ê, tora piştgiriyê, çavkaniyên darayî û asta tevlêbûna nû ya endaman cuda-cuda bêne analîzkirin.
Nakokiyên di navbera welatên Kendavê û Îranê de
Rivalî û nakokiyên stratejîk di navbera hin welatên Kendavê û Îranê de dikarin balê ji ser xetereyên din ên ewlehiyê beralî bikin. Dema ku dewletên herêmê gelek hêz û çavkaniyên xwe ji bo dijberiyên siyasî û leşkerî bikar tînin, koordînasyona li dijî komên tundrew dikare zehmettir bibe.
DAIŞ dikare ji nakokiyên di navbera hêzên herêmî de sûd werbigire, nemaze dema ku ew nakokî dibe sedema valahiyên ewlehiyê an kêmbûna hevkariya îstîxbaratî. Lê ev ne delîlek e ku rêxistinê ji niha ve piştgiriya dewletî ya berfireh bi dest xistiye an jî vegera wê bêguman e.
Têkoşîna li dijî DAIŞ’ê hewce dike ku ewlehî û hevkariya li dijî terorê ji nakokiyên siyasî yên din cuda were dîtin. Bêyî vê yekê, pirsgirêkên herêmî dikarin şertên ji nû ve bilindbûna xetereyên tundrewiyê zêde bikin.
Tirkiye û pevçûna bi hêzên Kurd re
Nakokiyên siyasî û leşkerî yên di navbera Tirkiyeyê û hin hêzên Kurd de jî beşek ji tevliheviya ewlehiyê ya herêmê ne. Dema ku hêzên leşkerî û ewlehiyê di gelek eniyên cuda de mijûl dibin, kapasîteya wan a ji bo kontrolkirina deverên xeternak, şopandina torên veşartî û pêşîlêgirtina êrîşên tundrew dikare bandorê bibîne.
Ji aliyê din ve, pevçûnên dirêj û bêîstîqrariya li hin deverên bakur û rojhilatê Sûriyeyê dikarin şertên ku DAIŞ ji wan sûd werdigire, berdewam bikin. Lê divê bê baldarî ku nakokiyên di navbera Tirkiyeyê û hêzên Kurd de bi xetereya DAIŞ’ê re yek neyên hesibandin. Ev mijarên cuda ne, her çend dikarin di hin şertan de li ser hev bandor bikin.
Ji bo kêmkirina xetereyê, pêdivî bi koordînasyona ewlehiyê, parastina deverên girîng û pêşîlêgirtina valahiyên ku dikarin ji aliyê şaneyên DAIŞ’ê ve werin bikaranîn heye.
Ma DAIŞ piştgiriya xwe ya li Sûriye û Iraqê ji nû ve bi dest dixe?
Ev pirs divê bi cudahîkirina sê aliyên bingehîn bê bersivandin: kapasîteya leşkerî ya rêxistinê, tora wê ya veşartî û bingeha wê ya civakî.
Ji nû ve zêdebûna êrîşan an çalakiyên şaneyên veşartî dikare nîşana ku rêxistin hîn jî xwedî kapasîteya operasyonel e be. Lê ev yek bi xwe nîşan nade ku DAIŞ piştgiriya berfireh a civakî ya berê ji nû ve bi dest xistiye. Piştgiriya civakî, tevlêbûna endamên nû, peydakirina çavkaniyên darayî û hebûna torên herêmî pêdivî bi delîlên cuda û nirxandineke demdirêj hene.
Raporên navneteweyî yên derbarê xetereya DAIŞ’ê de hişyarî didin ku rêxistin, tevî windakirina xelîfetiya xwe ya axî, hîn jî dikare ji bêîstîqrariyê sûd werbigire û xwe li hin deveran ji nû ve rêxistin bike. Lê ji van hişyariyan nayê derxistin ku bingeha civakî ya berfireh a wê bi temamî vegeriyaye.
Ji ber vê yekê, nirxandina rast ev e ku DAIŞ dikare di şertên bêîstîqrar de ji nû ve xetereyek girîng biafirîne, lê asta piştgiriya civakî ya wê divê li ser bingeha delîlên rast û nûjen were diyarkirin.
Encam: xetereya vegerê di şertên bêîstîqrar de
Xetereya DAIŞ’ê tenê bi hêza leşkerî ya rêxistinê nayê pîvan. Kêmbûna koordînasyona navneteweyî, qelsbûna saziyên dewletê, nakokiyên siyasî, pirsgirêkên civakî û valahiyên ewlehiyê dikarin derfetên ji nû ve çalakbûna wê zêde bikin.
Lê vegera DAIŞ’ê ne encameke bêguman a van şertan e. Ew bi kapasîteya dewletên Sûriye û Iraqê, hevkariya herêmî û navneteweyî, parastina girtîgehan, kontrolkirina sînor û çareserkirina sedemên bingehîn ên tundrewiyê ve girêdayî ye.
Di dawiyê de, xetereya sereke ne tenê vegera DAIŞ’ê wekî hêzeke çekdar e, lê belê îhtîmala ku tevliheviya siyasî û civakî rê bide ku ew ji nû ve xwe li deverên lawaz bicih bike. Ji bo pêşîlêgirtina vê yekê, pêdivî bi stratejiyeke yekgirtî heye ku ewlehî, rêvebirina baş, dadwerî û aramîya civakî bi hev re bigire.
Çavkanî ji bo lêkolîn û piştrastkirina agahiyan
1. Nivîsgeha Neteweyên Yekbûyî ya ji bo Dijî-Terorê – Encûmena Ewlehiyê: Rapora derbarê xetereya DAIŞ’ê ya sala 2026’an. https://www.un.org/securitycouncil/ctc/news/joint-briefing-security-council-twenty-third-report-secretary-general-threat-posed-isil-da’esh
2. ACLED: Down, Not Out: Islamic State and al-Qaeda Remain a Threat in the Middle East — analîza xetereya berdewam a DAIŞ’ê û komên din ên tundrew li Rojhilata Navîn. https://acleddata.com/report/down-not-out-islamic-state-and-al-qaeda-remain-threat-middle-east
3. Reuters / Investing.com: Agahiyên derbarê veguhastina girtîyên DAIŞ’ê ji Sûriyeyê bo Iraqê. https://www.investing.com/news/world-news/iraq-says-about-3000-islamic-state-prisoners-transferred-from-syria-4504720
4. The Washington Post: Nirxandinên îstîxbarata Iraqê li ser xetereya DAIŞ’ê li Sûriyeyê. https://www.washingtonpost.com/world/2026/01/26/islamic-state-isis-syria-iraq-threat/
Têbînî: Ji bo weşandina fermî, baş e ku tarîx û naveroka her çavkaniyê careke din bêne kontrolkirin û cudahiya di navbera zêdebûna çalakiyên leşkerî û vegera piştgiriya civakî de bê parastin.
.png)
