Kurd di Nîzama Herêmî ya Nû de: Ma Dema Wê Hatiye ku Ji Erdnîgarî Derbasî Beşdarbûna di Biryardana Siyasî de Bibin?
Rapora Stratejîk – Tîma Lêkolînên Jîyostratîcîk
Rojhilata Navîn êdî di qonaxeke asayî ya bêîstiqrariya siyasî û ewlehiyê de nîne. Berevajî vê yekê, herêm ketiyê qonaxeke pir tevliheztir, ku tê de guhertinên leşkerî bi ji nû ve rêxistinkirina hevalbendiyan, navendên bandorê, korîdorên enerjiyê û rêyên bazirganiyê re têkel dibin. Nîzama herêmî ya berê êdî nikare hevsengiyên domdar biafirîne, di heman demê de xêzên nîzameke alternatîf a ku bikaribe rêgezên nû ji bo têkiliyên di navbera dewletên herêmê de ava bike, hîn jî ne zelal in. Ji guhertinên siyasî yên Sûriyê heta pevçûna di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Îsraîl û Îranê de, û ji zêdebûna pêşbirkên Tirkiye û Îsraîlê heta guhertina hesabên ewlehiyê li Iraq û welatên Kendavê, herêm ketiyê rewşeke stratejîk a ku ji gelek îhtîmalan re vekirî ye. Ev pêşketin nikarin bi analîzkirina bûyerên yek bi yek bên fêmkirin, lê divê di çarçoveya têkiliya di navbera erdnîgarî, hêz û berjewendiyên navneteweyî de bên nirxandin.
Di navenda van guhertinan de pirsa Kurdî cih digire; yek ji wan mijarên bingehîn e ku tê de hesabên ewlehiya neteweyî ya herêmî bi berjewendiyên navneteweyî û projeyên pêşbaz ên ji nû ve avakirina dewletê li Rojhilata Navîn re diqelibin. Kurd, ku li seranserê Tirkiye, Sûriyê, Iraq û Îranê belav bûne, xwedî cihêke erdnîgarî-siyasî ya pir girîng in. Herêmên ku Kurd lê dijîn li ser sînorên gelek dewletan belav dibin û nêzî korîdorên stratejîk, çavkaniyên enerjiyê û navendên pêşbirkên herêmî ne. Lê belê, girîngiya stratejîk a vê erdnîgariyê heta niha nebûye sedema avakirina hêzeke siyasî ya hevbeş an bandoreke stratejîk a domdar. Ev yek pirsêke bingehîn derdixe pêş: Ma Kurd dikarin ji guhertinên navneteweyî û herêmî sûd werbigirin da ku ji rewşa aliyekî ku tenê bandor li ser tê kirin derbas bibin û bibin aktorek ku di avakirina hevsengiyên herêmî de bandorê dike?
Bersiva vê pirsê tenê bi asta piştgiriya navneteweyî an bi cewherê têkiliyên bi Dewletên Yekbûyî û Ewropayê re ve girêdayî nîne. Di bingehê xwe de, ew girêdayî wê yekê ye ku hêzên siyasî yên Kurd çiqas dikarin berjewendiyên hevbeş ji nû ve pênase bikin, cudahiyên partîzanî û erdnîgarî derbas bikin û dîtineke stratejîk ava bikin ku pirsa Kurdî wekî mijareke siyasî û herêmî ya pêwendîdar bibîne, bêyî ku taybetmendiyên siyasî, hiqûqî û sazûmanî yên her parçeyekî Kurdistanê paşguh bike.
Yekem: Guhertina Nîzama Herêmî û Derfeta Ji Nû ve Pênasekirina Cihê Kurd
Qonaxa heyî bi tunebûna hevsengiyeke herêmî ya îstîqrar tê nasîn. Rêkeftinên siyasî û ewlehiyê yên ku bi dehsalan Rojhilata Navîn birêve dibirin, êdî ji bo ravekirina tevahiya pêşketinên nû têrê nakin. Dewletên Yekbûyî amûrên hebûna xwe ya leşkerî û siyasî ji nû ve dinirxînin; Îsraîl hewl dide rêzikên nû yên ewlehiyê ava bike ku ji sînorên xwe yên rasterast wêdetir diçin; Tirkiye dixwaze qada xwe ya stratejîk firehtir bike û rola xwe ya herêmî bihêztir bike. Di heman demê de, Îran bi zextên leşkerî, aborî û siyasî re rû bi rû ye ku paşeroja bandora wê ya herêmî dixe ber ceribandineke bêhempa. Di aliyê din de, hêzên sereke yên erebî hewl didin rê li ber veguherîna van pevçûnan bo rewşeke domdar a bêîstiqrar bigirin; rewşeke ku ewlehî, dabînkirina enerjiyê û berjewendiyên aborî yên herêmê tehdîd dike.
Ev guhertin nayên wateya ku herêm bêguman ber bi nîzameke nû û îstîqrartir ve diçe. Berevajî vê yekê, ew dikarin rê li ber qonaxeke dirêj a pêşbirkê û dabeşkirina ji nû ve ya bandorê vekin. Di rewşeke wiha de, ew aktorên ku xwedî cihêke erdnîgarî ya stratejîk, saziyên îstîqrar û şiyana avakirina hevkariyan in, derfetên wan zêdetir in ku bibin aliyên bandorker di hesabên navneteweyî de. Li vir yek ji derfetên stratejîk ên Kurd derdikeve holê. Lê ev derfet ne xweber e û tenê bi hebûna cihêke erdnîgarî ya girîng an têkiliyên bi hêzên navneteweyî re nayê garantîkirin.
Tecrûbeyên berê nîşan dane ku eleqeya navneteweyî ya bi Kurdan re gelek caran bi şert û mercên taybet ve girêdayî bûye; wekî şerê li dijî rêxistina DAIŞê, sînordarkirina bandora Îranê an birêvebirina hevsengiyên ewlehiyê li Iraq û Sûriyê. Lê ev berjewendî dikarin biguherin dema ku pêşengiyên navneteweyî diguherin. Ji ber vê yekê, pêwîst e hêzên siyasî yên Kurd ji têkiliya tenê bi şert û mercên demkî yên navneteweyî re derbas bibin û girîngiyeke siyasî û sazûmanî ya domdar ava bikin, da ku hevkarî bi wan re bibe bijarteke stratejîk a demdirêj, ne tenê bersiveke demkî ji bo krîzeke ewlehiyê.
Duyem: Erdnîgariya Kurdî di Navbera Nirxa Stratejîk û Sînordariya Biryardana Siyasî de
Yek ji paradoksên bingehîn ên pirsa Kurdî ew e ku heman erdnîgarîya ku girîngiya stratejîk dide Kurdan, herêmên wan di heman demê de dike qadên pêşbirkê di navbera dewletên cîran de. Herêmên Kurdî li seranserê qadeke erdnîgarî dirêj dibin ku Anatolya bi Mezopotamyayê, deşta Îranê û bakurê Sûriyê ve girêdide. Ev herêm nêzî rêyên girîng ên enerjiyê, bazirganiyê, avê û veguhastina bejayî ne. Ev cihê erdnîgarî girîngiyeke wan dide ku ji sînorên dewletên ku ew tê de ne wêdetir e. Lê ev girîngî bi xwe re mafê kontrolkirina çavkaniyan, korîdoran an biryarên serweriyê nade wan.
Erdnîgariya siyasî tenê bi hebûna xwe nayê veguherandin bo hêzê; ew bi şiyana rêvebirin û bikaranîna wê di çarçoveyeke siyasî, aborî û ewlehiyê ya zelal de dibe hêz. Cihêke stratejîk dikare bibe çavkaniyeke bandorê dema ku bi saziyên karîger, aboriyeke hilberîner, îstîqrara navxweyî û têkiliyên hevseng bi derdora herêmî re were girêdan. Lê dema ku ev hêman tune bin, heman erdnîgarî dikare bibe xalekî lawaziyê û herêmên Kurdî bike ber zext, destwerdan û bazirganiyên siyasî yên hêzên xurtir û rêxistintir.
Ji ber vê yekê, dijwariya sereke ya Kurd ne ew e ku girîngiya erdnîgarîya herêmên xwe îspat bikin, ji ber ku ev girîngî ji hêzên herêmî û navneteweyî re eşkere ye. Dijwariya bingehîn ew e ku vê girîngiyê veguherînin berjewendiyeke siyasî, aborî û danûstandinê, da ku Kurd bikaribin beşdarî biryarên derbarê paşeroja herêmên xwe de bibin, ne ku tenê li benda encamên peymanên ku bêyî beşdarbûna wan tên kirin bimînin.
Sêyem: Herêma Kurdistanê ya Iraqê û Ceribandina Avakirina Hêzê ji Hundir ve
Herêma Kurdistanê ya Iraqê di warê naskirina destûrî, saziyên siyasî û rêvebirinê û temsîlkirina navneteweyî di hundirê dewleta Iraqê de, tecrûbeya siyasî ya herî pêşketî ya Kurdî temsîl dike. Ev rewş derfeteke dîrokî daye Kurdan ku modelek siyasî ava bikin ku bikaribe berjewendiyên navxweyî birêve bibe û bi derdora herêmî û navneteweyî re têkilî dayne. Lê ev tecrûbe îro bi ceribandineke girîng re rû bi rû ye: Ma hêzên siyasî yên sereke dikarin saziyan ji parçebûna partîzanî biparêzin û berjewendiya giştî li ser hesabên desthilatdariya partiyan pêş bixin?
Krîza siyasî ya ku di Mijdara 2026an de di navbera Partiya Demokrat a Kurdistanê û Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê de kûrtir bû, bi vekişîna Yekîtiya Niştimanî ji hikûmeta herêmê û gefên vegerandina du rêveberiyên dijber re, nikare tenê wekî nakokiyeke îdarî an pêşbirkeke asayî ya seranserê postan were nirxandin. Mijar rasterast bi şiyana Kurdan ve girêdayî ye ku tecrûbeya xwe ya rêveberiya xweser biparêzin û wê wekî modelek siyasî ya îstîqrar di herêmeke ku guhertinên kûr tê de diqewimin de pêşkêş bikin. Her dabeşbûneke nû ya sazûmanî dikare pozîsyona danûstandinê ya Herêmê li hember Bexda, Enqere, Tehran û Washingtonê lawaz bike û derfetên zêdetir bide aktorên derve ku bandorê li ser hevsengiyên navxweyî bikin.
Nakokî ew e ku Herêm xwedî saziyên destûrî, çavkaniyên aborî, têkiliyên navneteweyî û tecrûbeyên siyasî yên berhevkirî ye, lê hîn jî di veguherandina van hêmanan bo sîstemeke yekgirtî ya biryardanê de zehmetiyan dikişîne. Hêza siyasî tenê bi hejmara kursiyên parlamentoyê an firehiya têkiliyên derve nayê pîvan. Ew herwiha bi şiyana saziyan ve girêdayî ye ku bi awayekî domdar bixebitin û biryarên giştî ji nakokiyên partîzanî serbixwe bimînin. Heta ku ev dijwariya bingehîn neyê çareserkirin, tecrûbeya siyasî ya Herêmê dê ji potansiyela ku cihê wê yê destûrî û erdnîgarî pêşkêş dike kêmtir bimîne.
Armanc ne divê tunehekirina pirrengiya siyasî an derbasbûna pêşbirkên demokratîk be. Berevajî vê yekê, pêwîst e rêgezên sazûmanî bên avakirin ku domdariya rêveberiyê garantî bikin û rê li ber veguherîna nakokiyên partîzanî bo krîzên ku yekîtiya biryardanê, rêvebirinê û ewlehiyê tehdîd dikin bigirin. Herêmeke Kurdistanê ya îstîqrar û bandorker dikare bibe bingeheke girîng ji bo dîtineke stratejîk a firehtir a Kurdî. Lê Herêmeke parçebûyî beşeke girîng ji şiyana xwe ya bandorkirina paşeroja herêmê winda dike.
Çarem: Rojava – Ji Rêveberiya Xweser Ber Bi Mafan û Hevbeşiya Niştimanî ve
Ji dema hilweşîna rejîma Beşar Esed di Kanûna 2024an de, Sûriye gelek guhertinên kûr ên siyasî û ewlehiyê derbas kiriye. Bi vî awayî, pirsa Kurdî li bakur û rojhilatê welêt ketiyê qonaxeke nû, ku ji qonaxa avabûna Rêveberiya Xweser û Hêzên Sûriya Demokratîk cuda ye. Lihevhatinên ku di salên 2025 û 2026an de derbarê yekxistina saziyên leşkerî û îdarî di nav saziyên dewleta nû ya Sûriyê de hatine kirin, nîqaşê ji qonaxa parastina kontrola erdnîgarî veguherandiye qonaxa danûstandinê li ser avahiya dewletê, mafên destûrî û siyasî û cihê Kurdan di hundirê wê de.
Li vir divê di navbera yekxistina sazûmanî û garantîkirina mafên neteweyî û siyasî de cudahî bê kirin. Ji nû ve rêxistinkirina saziyên leşkerî û îdarî di çarçoveya dewletê de bi wateya çareserkirina pirsa Kurdî nîne. Herwiha tenê naskirina zimanê Kurdî an garantiyên çandî ji bo avakirina hevbeşiyeke neteweyî ya hevseng têrê nakin. Mijar pêdiviya çarçoveyeke destûrî ya zelal heye ku hemwelatiya wekhev, naskirina pirrengiya neteweyî û çandî, temsîla siyasî ya rastîn, mafên perwerdehî û îdarî û dabeşkirineke dadperwer a desthilat û çavkaniyan garantî bike.
Paşeroja Kurdan li Sûriyê tenê bi şiyana wan a parastina destkeftiyên qonaxa berê nayê diyarkirin, lê bi şiyana wan a veguherandina van destkeftiyan bo mafên hiqûqî û sazûmanî yên ku vegerandina wan paşê dijwar be tê girêdan. Ev yek dîtineke siyasî ya nerm û karîger dixwaze ku bikaribe bi Şamê re danûstandinan bike, bi pêkhateyên din ên Sûriyê re lihevhatinan pêş bixe û rê li ber veguherîna nakokiyên siyasî bo pevçûnên vekirî bigire; pevçûnên ku dikarin civaka Kurdî lawaz bikin û îstîqrara wê di xeteriyê de bihêlin.
Serkeftina tecrûbeya Sûriyê herwiha pêdivî bi wê yekê heye ku hêzên siyasî yên Kurd fam bikin ku avakirina hevbeşiyeke niştimanî ne dijberê parastina nasname û taybetmendiya Kurdî ye. Yekîtiya dewletê jî divê bibe sedemeke ji bo tunekirina pirrengiyê an yekdestkirina desthilatdariyê. Dewleteke xurt ne hewce ye ku dewleteke pir navendî û hişk be; dewleta xurt ew e ku xwedî saziyên rewa be û bikaribe pêkhateyên xwe yên cuda di nav çarçoveyeke destûrî ya zelal de bihewîne û cudahiyên wan birêve bibe.
Pêncem: Tirkiye, Îran û Dijwariya Dualî ya Li Pêşiya Paşeroja Pirsa Kurdî
Tirkiye pirsa Kurdî wekî yek ji mijarên sereke yên girêdayî ewlehiya xwe ya neteweyî, yekîtiya axa xwe û bandora xwe ya herêmî dibîne. Pêşketinên siyasî yên derbarê hewldanên bidawîkirina pevçûna bi Partiya Karkerên Kurdistanê re di salên 2025 û 2026an de derfeteke nû ji bo derbasbûna ji pevçûna çekdarî ber bi pêvajoyeke siyasî û hiqûqî ya firehtir ve vekiriye. Lê serkeftina vê pêvajoyê dê bi wê yekê ve girêdayî be ku dewleta Tirkiyê çiqas amade ye sedemên siyasî û hiqûqî yên pirsgirêkê çareser bike, ne ku tenê xwe bi rêkeftinên ewlehiyê û bêçekbûnê ve sînordar bike.
Her peymaneke ku garantiyên siyasî, hiqûqî û çandî yên zelal di xwe de negire, dibe ku di kêmkirina pevçûna çekdarî de serkeve, lê ne hewce ye ku çareseriyeke domdar ji bo pirsa Kurdî peyda bike. Berevajî vê yekê, lihevhatineke siyasî ya rastîn dikare bandoreke erênî li ser îstîqrara Tirkiye, Iraq û Sûriyê bike û têkiliya di navbera dewletê û civaka Kurdî de li ser bingeheke nû ava bike.
Li Îranê, pirsa Kurdî di nav hesabên ewlehiyê yên girêdayî pevçûnên herêmî û aloziyên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê re de her ku diçe hestiyarتر dibe. Herêmên Kurdî yên Îranê cihêke erdnîgarî ya stratejîk û hestiyar digirin, bi Iraq û Tirkiyê re sînorê wan heye û hêzên siyasî yên Kurd ên xwedî rêxistin û têkiliyên derve yên cuda tê de hene. Bi tundbûna pevçûna di navbera Dewletên Yekbûyî, Îsraîl û Tehranê de di sala 2026an de, careke din fikar derketin holê ku dibe pêkhateyên neteweyî di hesabên leşkerî û siyasî yên derbarê paşeroja pergala Îranê de bên bikaranîn.
Lê ew ê xeletiyeke stratejîk be ku pirsa Kurdî li Îranê tenê di çarçoveya senaryoyên pevçûna leşkerî an hilweşîna dewletê de bê nirxandin. Paşeroja Kurdan li wir herwiha bi daxwazên siyasî, hiqûqî û civakî yên demdirêj ve girêdayî ye, û pêkanîna wan bi pevçûnên hêzên derve tenê nayê garantîkirin. Veguherandina Kurdan bo amûrekî di pevçûnên herêmî de dikare civak û herêmên wan bike ber metirsiyên mezin, bêyî ku destkeftiyên siyasî yên domdar ji wan re garantî bike.
Dijwariya rastîn a li pêşiya hêzên Kurd li Tirkiye û Îranê ew e ku nêzîkatiyên siyasî yên nû ava bikin ku daxwazên neteweyî û mafên destûrî bi pêdiviyên îstîqrara navxweyî û guhertinên herêmî re li hev bînin, di heman demê de red bikin ku civakên Kurd bibin qadên hesabên siyasî yên dewletên pêşbirkê.
Şeşem: Dewletên Yekbûyî û Hêzên Navneteweyî – Ji Hevkarîya Ewlehiyê Ber Bi Naskirina Siyasî ve
Paşeroja pirsa Kurdî bêyî analîzkirina têkiliyên bi Dewletên Yekbûyî re nayê fêmkirin. Washington di van dehsalên dawî de yek ji faktorên herî bandorker bûye di hevsengiyên siyasî û stratejîk ên Kurdî de, bi taybetî li Iraq û Sûriyê. Lê tecrûbeya dîrokî ya vê têkiliyê rastiyeke bingehîn nîşan dide: Dewletên Yekbûyî hevkariyên xwe li gorî berjewendiyên stratejîk ên diguherin ava dikin, ne li gorî pabendiyên domdar ji bo hevalbendên herêmî. Di qonaxên cuda de, Washington bi hêzên Kurd re hevkarî kiriye da ku armancên xwe yên têkildarî şerê li dijî terorê, sînordarkirina dijberên herêmî û parastina îstîqrarê bi cih bîne. Lê dema ku hesabên siyasî û ewlehiyê yên wê guherîne, pêşengiyên xwe jî ji nû ve nirxandiye.
Pêşketinên Sûriyê di sala 2026an de nîşan dane ku hevkariyeke ewlehiyê, her çiqas girîng be jî, bi tenê garantiyeke siyasî ya domdar peyda nake. Guhertinên di helwesta Amerîkayê de derbarê paşeroja Hêzên Sûriya Demokratîk û lihevhatinên têkildarî yekxistina wan di saziyên dewleta nû ya Sûriyê de, hevsengiya di navbera hesabên Amerîkayê, têkiliyên wê bi Tirkiyê û desthilatdarên nû yên Sûriyê re nîşan didin. Ev yek hêzên siyasî yên Kurd mecbûr dike ku têgihîştina xwe ya derbarê hevalbendiyên navneteweyî de ji nû ve binirxînin û ji girêdana yekalî bi hebûna leşkerî ya Amerîkayê derbas bibin, da ku têkiliyên siyasî û sazûmanî yên di gelek astan de ava bikin.
Ewropa xwedî amûrên cuda yên bandorkirinê ye, bi taybetî di nav saziyên siyasî, aborî û mafên mirovan de, herwiha di têkiliyên xwe bi Tirkiye, Iraq û Sûriyê re de. Kurd dikarin vê qadê bi pêşxistina gotareke siyasî ya sazûmanî bikar bînin ku demokrasî, pirrengî, mafên mirovan û îstîqrara herêmî dike navenda xwe, ne ku têkiliyên derve tenê bi daxwazên ewlehiyê an bersivên li hember krîzan ve sînordar bikin.
Armanc divê ne lêgerîna parêzvanekî navneteweyî yê nû be, lê avakirina tora têkiliyên hevseng bi Dewletên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê û dewletên herêmê re be; têkiliyên ku li ser berjewendiyên hevbeş û rêzgirtina dualî ava dibin. Hevkarê ku xwedî saziyên îstîqrar be û bikaribe beşdariyeke rastîn di warê ewlehiyê, pêşketina aborî û îstîqrara herêmî de bike, ji aktorê ku bandora wî bi şert û mercên siyasî yên demkî ve girêdayî ye, baştir dikare berjewendiyên xwe biparêze.
Heftem: Dabeşbûna Kurdî – Astengiya ku Dikare Derfetê Veguherîne Windabûneke Stratejîk
Tevî cudahiyên siyasî û hiqûqî yên di navbera parçeyên Kurdistanê de, dabeşbûna Kurdî hîn jî yek ji faktorên herî girîng e ku şiyana bandorkirina li ser pêşketinên herêmî sînordar dike. Mijar ne hebûna pirrengiya siyasî an cudahiya bernameyên partiyan e, ji ber ku ev yek taybetmendiyeke asayî ya civakên siyasî ye. Pirsgirêka bingehîn dema derdikeve holê ku cudahî veguherin nakokiyên li ser rewayetî, temsîl û bandorê, an berjewendiyên partîzanî ji berjewendiyên giştî yên civakî û stratejîk pêş bikevin.
Tecrûbe nîşan daye ku hêzên herêmî û navneteweyî dikarin bi gelek aktorên Kurd re têkilî daynin. Tewra hebûna gelek navendên biryardanê dikare derfetên zêdetir bide hin ji van hêzan ku bandora xwe di nav qada siyasî ya Kurdî de firehtir bikin. Di aliyê din de, tunebûna asteke herî kêm a hevrêziyê pozîsyona danûstandinê lawaz dike û her hêzeke siyasî dixe ber zextên siyasî, aborî û ewlehiyê.
Lê divê yekîtiya dîtineke stratejîk bi yekxistina hemû partî û saziyan di nav yekîneyeke siyasî ya tenê de neyê tevlihevkirin. Armanc ne rakirina taybetmendiya her parçeyekî Kurdistanê ye û ne jî ferzkirina modelek siyasî ya yekgirtî li ser civakên ku di şert û mercên cuda de dijîn e. Berevajî vê yekê, pêwîst e çarçoveyeke hevrêziya stratejîk were avakirin ku berjewendiyên hevbeş diyar bike, rê li ber bikaranîna nakokiyên navxweyî ji bo lawazkirina pozîsyona Kurd bigire û hevkariyê di mijarên ku ji sînorên siyasî yên heyî wêdetir in de pêş bixe.
Ev asta herî kêm a hevrêziyê dikare parastina mafên neteweyî û çandî, guhertina tecrûbeyên siyasî û dîplomatîk, hevkarî di warên pêşketinê, perwerde û medyayê de û pêşxistina helwesteke hevbeş li hember mijarên herêmî yên ku paşeroja Kurdan bandor dikin, di xwe de bigire. Lê mijarên nakok ên taybetî yên her parçeyekî divê di bin şert û mercên siyasî, saziyên xwe û bijartinên civaka wî de bimînin.
Heştem: Ji Erdnîgarî Ber Bi Biryardanê ve – Projeya Kurdî Pêdivî Bi Çi Tiştan He ye?
Derbasbûna ji girîngiya erdnîgarî ber bi şiyana biryardana siyasî ve ne tenê sloganeke siyasî ye, lê pêvajoyeke stratejîk e ku gelek şertên bi hev ve girêdayî dixwaze. Di nav wan de avakirina saziyên siyasî yên ku dikarin civakê temsîl bikin û cudahiyan birêve bibin, pêşxistina aboriyeke hilberîner ku girêdana bi derve kêm bike û avakirina dîtineke dîplomatîk a zelal ku bikaribe têkiliyên navneteweyî veguherîne hevkariyên domdar.
Avakirina hêzê tenê bi şiyanên leşkerî an ewlehiyê ve sînordar nîne. Ew herwiha veberhênanê di zanîn, lêkolînên zanistî, perwerde, teknolojî û medyayê de dixwaze. Civakên ku dikarin zanînê hilberînin, guhertinan analîz bikin û alternatîfên siyasî pêş bixin, ji civakên din bêtir dikarin beşdarî çêkirina siyasetê bibin. Ji ber vê yekê, pêşxistina navendên lêkolînên stratejîk ên Kurdî, bihêzkirina têkiliyên di navbera lêkolîner, rewşenbîr û biryarderên siyasî de û hilberandina zanîneke ku ji gotara partîzanî wêdetir here û berjewendiyên herêmî û navneteweyî analîz bike, girîngiyeke taybet digire.
Di warê aborî de, divê herêmên Kurdî wekî qadeke potansiyel bên dîtin ku dikare bazar, korîdorên bazirganiyê û projeyên enerjî û veguhastinê yên di navbera Rojhilat û Rojava de bi hev ve girêbide. Lê ev yek îstîqrara siyasî, çarçoveyeke hiqûqî ya guncav ji bo veberhênanê, hevkariya aborî bi welatên cîran re û rêgirtina li ber veguherîna çavkaniyan bo amûrên pêşbirkên navxweyî dixwaze.
Di asta dîplomatîk de, qonaxa pêş dikeve pêdivî bi gotareke siyasî ya Kurdî ya rastîn û hevseng heye; gotareke ku bikaribe bi paytextên navneteweyî re bi zimanê berjewendiyên hevbeş, hiqûq û îstîqrarê biaxive û di heman demê de mafên neteweyî û siyasî biparêze. Daxwazên rewa pêdivî bi amûrên siyasî û sazûmanî hene ku bikaribin wan biparêzin. Têkiliyên navneteweyî jî tenê li ser hestên baş nayên avakirin, lê li ser berjewendiyên hevbeş û şiyana bicihanîna pabendiyên hevkariyê tên avakirin.
Herwiha pêwîst e dîtineke stratejîk a Kurdî ya demdirêj were pêşxistin ku bi guhertina hikûmetan an rêberiyên siyasî re neguhere. Ev dîtin divê pêşengiyên hevbeş diyar bike, metirsî û derfetan binirxîne û senaryoyên cuda ji bo bersivdana guhertinên herêmî amade bike. Civakên ku xwedî dîtineke zelal ji bo paşeroja xwe nînin, gelek caran neçar dibin ku xwe li gorî dîtinên kesên din biguncînin.
Nehem: Senaryoyên Muhtemel ji bo Paşeroja Rola Kurd
Paşeroja rola Kurd di nîzama herêmî ya nû de dikare bi sê senaryoyên bingehîn were nirxandin. Divê ev senaryo wekî pêşbîniyên bêguman neyên fêmkirin, lê wekî rêyên muhtemel ên pêşketinê bên dîtin ku pêkanîna wan bi biryarên siyasî yên hêzên Kurd û helwestên dewletên herêmî û navneteweyî ve girêdayî ye.
Senaryoya Yekem: Veguherîna bo aktorekî herêmî yê bandorker.
Ev senaryo dikare pêk were dema ku hêzên Kurd di avakirina saziyên îstîqrar de serkevin, têkiliyên hevseng bi hêzên navneteweyî û herêmî re pêş bixin û wan dabeşbûnên ku şiyana wan a danûstandinê lawaz dikin derbas bikin. Di rewşeke wiha de, Kurd dikarin gav bi gav bibin hevkar di mijarên ewlehiyê, enerjiyê, pêşketinê û ji nû ve avakirina dewletê de û bandoreke mezintir li ser biryarên ku paşeroja herêmên wan û mafên civakên wan diyar dikin, bikin.
Senaryoya Duyem: Domandina Bandora Parçebûyî û Girêdana bi Derve.
Ev senaryo li ser domandina dabeşbûnên siyasî, cudahiyên têkiliyên derve yên di navbera hêzên Kurd de û tunebûna stratejiyeke hevbeş ava dibe. Di rewşeke wiha de, dibe ku hin aktorên Kurdî bandoreke herêmî an têkiliyên navneteweyî yên girîng biparêzin, lê nikaribin van hêmanan veguherînin hêzeke siyasî ya yekgirtî. Destkeftiyên wan dê hîn jî bi hevsengiyên herêmî yên diguherin û biryarên dewletên bi bandortir ve girêdayî bimînin.
Senaryoya Sêyem: Paşveçûna Destkeftiyan Di Bin Zexta Pêşbirkên Herêmî de.
Ev senaryo îhtîmala herî xeternak temsîl dike, bi taybetî dema ku herêmên Kurdî bibin qadên pevçûna di navbera dewletan de an hêzên siyasî di parastina îstîqrara navxweyî û avakirina lihevhatinên neteweyî bi derdora xwe re de bisernekevin. Ev rewş dikare bibe sedema paşveçûna destkeftiyên siyasî û sazûmanî û vegerandina girêdan û bêbandoriyê, tevî ku girîngiya stratejîk a erdnîgariya Kurdî berdewam dike.
Cudahiyên di navbera van senaryoyan de tenê bi guhertinên navneteweyî nayên diyarkirin. Ew bi awayekî girîng bi şiyana Kurdan ve girêdayî ye ku karûbarên xwe yên navxweyî birêve bibin, saziyên xwe pêş bixin û dijwariyan veguherînin derfetên siyasî û aborî yên domdar.
Encam: Erdnîgarî Derfetê Peyda Dike, Lê Biryardan Cihê Siyasî Diyare Dike
Guhertinên ku Rojhilata Navîn derbas dike ji bo tu aktorekî garantiyên xweber peyda nakin. Lê ew derfetên ji nû ve pênasekirina rolan û cihên siyasî û stratejîk vedikin. Di vê çarçoveyê de, Kurd rû bi rûyê kêliyeke dîrokî ne ku girîngiya wê ji guhertinên leşkerî û siyasî yên rasterast wêdetir e. Ji ber ku ew pirsêke bingehîn derdixe pêş derbarê cihê wan ê di nîzama herêmî ya paşerojê de: Ma ew ê hîn jî beşek ji hevkêşeyên ku bêyî bandora wan tên avakirin bimînin, an dê bikaribin amûrên siyasî û sazûmanî yên ku wan dikin beşdarî avakirina van hevkêşeyan pêş bixin?
Xwedîbûna erdnîgariyeke stratejîk ji bo afirandina bandora siyasî têrê nake. Herwiha têkiliyên navneteweyî bi xwe re garantiyên siyasî naînin û naskirina girîngiya Kurdan di hesabên ewlehiyê yên herêmî de ne hewce ye ku bibe sedema naskirina mafên wan ên siyasî. Cihê rastîn bi saziyên xurt, îstîqrar, şiyana aborî, zanîn û hêza danûstandinê tê avakirin; herwiha bi projeyeke siyasî ya rastîn ku mafên neteweyî bi pêdiviyên îstîqrara herêmî û hevkariya bi civakên cîran re li hev bîne.
Belkî dersa herî girîng a vê qonaxê ew e ku Kurd pêwîst e ji siyaseta birêvebirina krîzan derbasî siyaseta avakirina paşerojê bibin; ji benda guhertinên navneteweyî bimînin derbasî amadekirina xwe ji bo bandorkirina wan bibin; û ji dîtina erdnîgariyê wekî qadeke pêşbirkê derbasî bikaranîna wê wekî amûreke hêzê di pêşketin, girêdana herêmî û îstîqrarê de bibin.
Derfeta dîrokî ne di hilweşîna dewletekê an lawazbûna dewleteke din de ye, ne jî di serkeftina yek eksê herêmî li hember eksê din de ye. Berevajî vê yekê, ew di şiyana Kurdan de ye ku projeyeke siyasî û sazûmanî ava bikin ku rewayetiya wê ji civakê were, li ser dîtineke stratejîk a demdirêj bisekine û bikaribe pirrengiya navxweyî û hevsengiyên navneteweyî bi hişmendiya saziyên dewletî û birêvebirina siyasî rêve bibe.
Erdnîgarî dibe ku Kurd bixe navenda hevkêşeya herêmî, lê yekîtiya dîtinê, hêza saziyan û şiyana biryardana siyasî ya rastîn dê diyar bikin ka ew ê bibin beşdarên avakirina paşeroja Rojhilata Navîn, an careke din wekî mijara pêşbirkê di navbera hêzên ku hewl didin vê paşerojê ji nû ve çêbikin de bimînin.
Amadekar: Tîma Lêkolînê ya Saziya Jîyostratîcîk
Saziya Jîyostratîcîk ya Lêkolînan

